Zhvendosja e banorëve të Malësisë së Bujanocit

Shkruan : Refik HASANI




Në përkujtim të 9 vjetorit , kur nga fshatrat e Malësisë së Bujanocit , banorët u zhvendosën në mënyrën më masovike , ku mbrenda 3 deri në 7 dite , këto fshatra u zbrazën tërësisht , nga presionet e shumta të forcave serbe që ti lëshojnë trojet e tyre . Ndodhi largimi i popollatës autoktone në mënyrën e detyrueshme nga kjo hapsir , në format më të dhimbshme , sepse u shua një rajon i tërë , që nga mbi qyteti i Vranjës e deri te vendi i quajtur Guri Zi . Dita e mërkurë e 23 qershorit 1999 , për banorët e fshatrave si Zarbica , Novosella , Suharna dhe Priboci do të kujtohet si një ditë e kobshme në gjithë historin e asaj ane . Nuk kaluan më mirë as banorëtë e fshatrave të Bashkësisë Lokale të Muhocit si Ramabuqa , Qarri dhe Gjergjeci .

Ku shtrihen këto fshatra të Komunës së Bujanocit

Fshatrat e cekur shtrihen në Malësinë e Gollakut , janë vendbanime tipike kodrinoro-malor , të tipit të shpërndarë , me një lartësi mbidetare deri në 1 mijë e 300 metra si që është Maja e Shën Ilisë te Novosella mbi qytetin e Vranjës , Kitka te mahalla e Liteshit dhe maja te Lisi i Qobanëve . Për banorët e ksaj ane flitet dhe shkruhet edhe në dëfterat e Perandorisë Turke , por edhe nga kohrat e lashta nga historian , udhëtarë që përshkruan këto troje dhe zyrtarë të palëve të treta i pranojnë disa veqori të jetës dhe të folmes së ksaj popullate. Që nga mbi qyteti i Vranjës e deri te Guri i Zi , afër fshatit Tërstenë , që është më afër me shtrirje në katërkëndëshin e sotëm administrativ të Komunave të Kamenicës , Vranjës , Leskocit dhe Medvegjës . Popullata jo vetëm atëher por edhe sot e ksaj dite identifikohen si Hashania e Epërme me fshatrat si Novosella , Suharna , Zarbica , Priboci , Ramabuqa , Qarri , Gjergjeci dhe Muhoci . Eshtë karakteristike që besojm se komunat e tjera nuk e posedojn , ku fshatrat e cekura , për tu lidhur me Komunën së cilës i përkasin , së pari prej Muhocit duhet të hyn në Kosovë përmes Karaqevës e Rogoqicës dhe deri te vendkalimi i Dheut të Bardhë për të kaluar në Komunën e Bujanocit . Prap për tu kthyer kështu duhet vepruar , pra është një rast unikat i këtij lloji të veqant në botë , pra duhet të hyhet dy herë dhe dy herë të dilet në vendkalim kufitar , për të shkuar në Komunën që i përkasim . Kjo mënyrë e komunikimit me Komunën amë , është një ngarkes shtesë , mjaft i çuditshëm dhe absurd , por shum i domosdoshëm për të mbajtur lidhje pasi edhe jemi njësi administrative e Komunës së Bujanocit . Vlen të cekët se numri i banorëve sipas regjsitrimit zyrtar të vitit 1948 vetëm për fshatin Zarbicë është 1244 banorë , po ashtu sipas regjistrimit zyrtar të vitit 1971 që organizoi RSFJ-ja vetëm nga fshati Zarbicë numri banorëve ishte 1433 banorë .

Si filluan të zhvendosen banorët e Malësisë së Bujanocit

Sot pas nëntë viteve të gjithë të dëbuarit me mendime janë me ato ngjarje e storie të asaj kohe , pavarsisht ku gjenden dhe ku i kan sjellur valët e jetës , që kanë kaluar nëpër situata të tmerrshme dhe të dhimbshme nga forcat e shumta të policis dhe ushtris serbe . Banorët tregojn për ngjarjet e tyre indviduale , familjare por edhe si fshatra për vuajtjet e tyre . Që nga fillimi i bombardimeve të NATO-s kundër caqeve serbe , shum banorë që ishin shpërngulur shum më herët nga kjo pjes për shkak të kushteve tejet të rënda , por me njëfar mënyre u rikthyen prej Gjilani , prap në fshtrat e tyre stërgjyshore , duke menduar më leht do të kalojnë , por jo përkundrazi kaluan si është më së keqi . Qysh më datën 27.04.1999 u bë një kontrollim i përgjithshëm në këto fshatra me pretekst të kërkimit të armëve dhe materialit të UÇK-së , ku me këtë rast pati të rrahur , të maltretuar në forma më të rënda . Gjatë tërë muajit maj 1999 pati një keqëtrajtim sistematik , duke futur një psikozë në mesin e popullatës , që me çdo kusht ti lëshojnë trojet e tyre . Janë rrahur disa fshatar duke punuar në arat e tyre , të tjerë që ishin duke ruajtur bagëtin në fusha në fshatin Suharën dhe Novosellë . Por edhe jan thirrur në biseda se kinse është raketuar një aeroplan i NATO-së , kurse pilotin ju duhet ta gjeni se ku mshefet , apo pse e mshefni dhe këtë pilot duhet ta gjeni domosdo ! . Kjo nuk ishte e vërtet sepse edhe gjatë ksaj kohe ishte vendos edhe ora policore në ato pjesë . Në këto anë jeta ishte vështirsuar mjaft , sepse fshatarët për gjërat më elementare jetësore nuk kanë guxuar të lëvizin fare nga shtëpit e tyre . Ushtria nuk lejonte që edhe në varrime të grumbulloheshin më shumë se 4 veta , gjë e cila vështirsonte jetën në këto fshatra . Nuk pushonin përcjelljet , vëzhgimet edhe thirrjet në biseda të quajtura informative në shtabe të tyre të luftës të shum veprimtarëve dhe kërkonin llogari për 15 ushtarët e UÇK-së , gjoja se strehoheshin në këto anë . Me rastin e hyrjes së forcave të NATO-së në Kosovë , duke u tërhequr forcat serbe filluan të stacionohen në Malësi të Bujanocit , duke e shfryer epshin e tyre por edhe mllefin që e humbën Kosovën përfundimisht . Pas nënshkrimit të marrrëveshjes ushtarako-teknike në Kumanovë u krijuar një shpres e madhe , që do të vijn ditë më të mira , jo vetëm për Kosovën por edhe për fshatrat e Komunës së Bujanocit . Por shumë forca gjatë tërheqjes u stacionuan në këto anë . E mërkura e 23 qershorit 1999 ishte ditë e kobshme për ato banorë që sot e kujtojn thellë duke u mërzitur e përlotur . Duke kujtuar ato skena e momente të rënda e aq të dhimbshme , por edhe me një shpresë se një ditë do të krijohen kushte për një kthim të qëndrueshëm . Në mbrëmjen e ksaj date para nëntë vitesh ishte kulmi i dhunës kundër banorëve , i kishin lëshuar shtëpitë e tyre nuk mund të duronin më tepër , ia kishin mësyer të kalojnë në fshatrat më afër Kosovës , por edhe kanë marrë rrugën për në Gjilan e gjetkë . Të gjithë banorët shprehen edhe sot me lotë në sy për vuajtjet e tyre për ikjet e tyre nëpër male sepse , nëpër shtëpi nuk guxuan të kthehen . Janë keqëtrajtuar shum fshatarë , veçmas më tepër ato ato që nuk kanë pranuar ti lëshojnë shtëpit e tyre . Janë maltretuar edhe fëmijët , gratë dhe pleqët në moshë si rasti i Kamer të Sahitit 85 vjeqar nga fshati Suharën , po nga i njëjti fshat edhe Megjidi i Hazirit të Ymeri , ku si pasoj e dhunës së rëndë mendore dhe fizike , ku pas disa muajsh kërkoj edhe ndihmën e mjekut , menjëherë u shtri në spital për kurim dhe pastaj në Gjilan edhe vdes . Kurse forca serbe nga më të ndryshmet që lëviznin në shumë anë , sikur ushtonte Malësia nga gumzhinat e ushtrive , banorët nxirrnin ofshamën e fundit që po dëbohen dhe detyrohen të lëshojnë trojet e tyre kundër dëshirës dhe vullnetit të tyre . Në tërë këtë rrëmuj të paparë ndonjëher nuk ndejtën duarkryq as aktivistët e këtyre fshatrave , duke e njohtuar edhe kryetarin e K.K të Bujanocit të asaj kohe dhe organet tjera Komunale të Bujanocit , por nuk mundën të ndikonin në qarqet e larta ushtarake e policore . U arritë plani në tërësi i qarqeve të ndryshme serbe që tërësisht të pastrohet nga banorët e vetë kjo trevë .
Mbrenda 3 deri në 7 ditë këto fshatra u zbrazën tërësisht nga banorët , të gjithë pasurin , të mbjellat dhe bagëtin që e kishin krijuar e ruajtur , me vite vepruan si ditën e mundën në këso raste të frikës së madhe dhe psikosëz nga ndonjë e papritur


Është momenti i fundit që opinioni i gjërë të njoftohet dhe sensibilizohet lidhur me
të zhvendosurit jo vetëm të Malësisë së Bujanocit por edhe nga tri komunat e banuara me shumicë Shqiptare Medvegja , Bujanoci dhe Presheva

Dëbimi i banorëve të Malësisë së Bujanocit duhet të jetë temë edhe për :
- Organet më larta të shtetit dhe qeverisë serbe .
- Mekanizmat më të larta ndërkombëtarë .
- Subjektet politike të tri Komunave Preshevë , Bujanoc dhe Medvegjë .
- Veçmas për Kuvendin Komunal të Bujanocit të pregadit një platformë , projekt serioz dhe të zbatueshëm në praktikë , të ngrisë një Komision për vlerësimin e dëmeve dhe shpagimin e tyre dhe për krijimin e kushteve për kthim .
- Organet më larta të shtetit dhe qeverisë Kosovare
- Organet Komunale të Gjilanit ku jan edhe pjesa dërmuese e të ardhurve nga Malësia e Bujanocit .
- Reciprocitetin e ndërsjellt çfar kërkojn serbët e Kosovës ato të drejta ju takojnë dhe duhet investuar edhe për shqiptarët e tri komunave të banuara me shumicë e në këtë kontekst edhe për banorët e Malësisë së Bujanocit .

Deri më sot nuk është bërë asgjë edhe pas nëntë viteve , për këto familje
, për krijimin e kushteve për kthim
Në vitin 2001 ishte organizuar një kthim i mbështetur edhe nga UNHCR-i dhe organizma tjerë ndërkombëtarë që e kemi përshëndetur ju jemi shumë mirënjohës për këtë . Ndihmat e afruara nuk ishin të mjaftueshme , organizimi nuk ishte bërë ashtu si duhet , nuk ishin marr në konsideratë shumë specifika të kthimit dhe të asaj pjes që duheshin krijuar kushte më të qëndrueshme . Sot dëmet e luftës janë gati të pallogaritshme si në prona , shtëpi , puset janë të mbushur me hedhurina , rrugët janë të pakalueshme , shtëpit të shkatrrruara dhe të demoluara rrjeti elektrik tejet i dëmtuar , ambulanca fare nuk punon , shumë larg për ta marr një ndihm esenciale shëndetsore etj . E mbi të gjitha nuk janë krijuar kushte elementare për kthim , nuk ka liri të lëvizjes , për të lëvizura prej fshatit në fshatin tjetër , për ta punuar arën , për ti lëshuar bagëtin në fusha , për të shkuar në tregjet e afërta si Vllasës , Vranjës , Rogoqicës etj . Sot në Bashkësin Lokale të Zarbicës nuk kemi më shumë se 16 familje me 87 banor që jetojn si të përhershëm dhe disa që janë vetëm gjatë stinës së verës , kurse para datës së 23 qershorit 1999 ishin 319 familje që sot nuk janë . Po bëhet një degad gati dhe ende nuk kemi një program , strategji të hartuar në letër as të Komunës së Bujanocit e as të qeverisë së Serbisë , për kthim të qëndrueshëm të popullatës së cekur . Sikur deri më sot kjo ka qenë si temë tabu , por është momenti i fundit që të gjithë të flasim realitetin se si ndodhi dëbimi masiv i ksaj popullate . Duhet të demilitarizohet kjo zonë , dhe rregullisht të ketë mbykqyrje nga ndërkombëtarët në bashkëpunim me policinë multietnike dhe ushtria nuk duhet lëvizuar nëpër ara e fusha , por të kthehet nëpër kazerma aty ku e kan vendin e tyre . Të investohet më shum në këto fshatra , të bëhen projekte serioze për kthim të ndihmuar edhe nga faktori ndërkombëtarë , që të joshen njerëzit për tu kthyer . Të shkruhen e hartohen plane dhe pragrame për banorët e Malësisë së Bujanocit e jo të vazhdohet më këtë avaz , sikur nuk i përkasim askujt , askush nuk interesohet përë këtë kategori . Deri më sot askush nga përgjegjësit institucional qendror të Kosovës apo Serbisë nuk i ka vizituar e le më të na afroj ndonjë projekt a program serioz për rikthim apo integrim aty ku janë. Tema për kategorin e të dëbuarve , zhvendosurve nuk goxon të jet e anatemuar , por më tepër të ngritet zëri , që mos të bëhet tepër vonë , gati nga askush nuk trajtohemi , askush nuk qanë kokën për ne . Mbesim me shpresë se do të ndërmirret diçka në drejtim për kthimin e të gjithë atyre që dëshirojn të kthehen , nëse ju krijohen kushtet paraprakisht .

Gjilan 20.06.2008

(Autori është profesor i Ekonomisë , propozoi vendosjen e shtatores së Skënderbeut në qendër të Bujanocit , iniciator për themelimin e Universitetit publik në gjuhën shqipe , për banorët e Komunave Medvegjë , Bujanoc dhe Preshevë , e-majl adresa : refikhasani@hotmail.com.)